भाषा शिक्षण में श्रवण कौशल की महत्व , समस्या और समाधान

श्रवणकौशलम् 

समस्या समाधानं च

      भाषाशिक्षणम्- 

•  श्रवणात् प्रयोगं प्रति" शिक्षणम् इति उच्च्यते 
• शिक्षणकौशलं द्विविधं - मौखिकम् , लिखितम्
• ग्रहणात्मक: , अभिव्यक्त्यात्मक
• ग्रहणम् - श्रवणम् , पठनम्
• अभिव्यक्ति:- भाषणम् , लेखनम्

      श्रवणकौशलम्- 

• कर्णाभ्यां ध्वनिग्रहणं श्रवणम् इत्युच्यते 
• श्रवणकौशलं भाषायाः प्राथमिकं कौशलं भवति ।
• श्रवणात् परम् अर्थाववोधात्मिकाशक्ति: जायते
• अर्थाववोधस्य वाधक: श्रोता वक्ता च 
• श्रवणकार्यं प्रदूषणेन अध्यापनस्य मूल्याकंनं न्यूनं भवति 

             श्रवणकौशलस्य विकासाय कानिचन साधनानि - (गुरुमुखात् , परिवारस्य सदस्याः , आकाशवाणी , दूरवाणी , ध्वनिमुद्रणयन्त्रम् ,  ध्वनिविस्तारकयन्त्रम्)

      श्रवणकौशलस्य विकास:

• हस्व , दीर्घ: , प्लुतवर्णानाम् उच्चारणम्
• अल्पप्राण, महाप्राण वर्णयो: प्रभेद:
• श‌, स , ष - उच्चारणम्
• श्रोत्रग्रहणे हि लोके शब्द: प्रसिद्ध: -(महर्षि: जैमिनी - मीमासा)

        श्रवणकौशलस्य विकाशे समस्या:-

• शिक्षकस्य परिवेश: 
• क्षेत्रीयभाषाया: प्रभाव: 
• वाह्यभाषाणां प्रभाव: 
• शारीरिकाक्षमता 
• छात्रस्य अज्ञानता 
• पारिवारिकसमस्या  
• परिवेश:

             श्रवणकौशलं द्विविधं - (क)सामान्य , (ख) चयनात्मक: 

             (क) सामान्यश्रवणम् - 

             कक्षायां स्वल्पस्मरणशक्तिसम्पर्ण: च्छात्र: शिक्षकस्य मुखनिसृतं वाणीं वारम्वारं श्रुत्वा सम्यक् ज्ञानं प्राप्नोति 

         एतत् पञ्चविधं भवति  - 

1. पर्याप्त 
2. शान्तचितश्रवणम् 
3. एकाग्र 
4.  अनौपचारिक 
5.  वाधाहिन:

            पर्याप्तश्रवणम् - एकं विषयं वारम्वारं श्रवणम्

            शान्तचितश्रवणम् - च्छात्र: स्थिरमनसि यदि एकं विषयं पठति , तर्हि अववोध्य: विषय: अपि वोधगम्य: भवति 

           एकाग्रश्रवणम् - शिक्षकमभित: उपविश्य इद्रियान् एकिकृत्य यत् श्रवणं भवति 

           अनौपचारिकश्रवणम् - विषयवर्हिभूत: किन्तु पाठसम्वन्धिय: 

            वाधाहीनश्रवणम् - शब्दप्रदुषणस्थाने उपविश्य पठनम्

         (ख) चयनात्मक- 

• पाठनकाले शिक्षकमुखनिसृत: कांचन् अंशान् च्छात्रा: ग्रहणं कुर्वन्ति । 
• यथा - उदाहरणं , कथा ।
•  ते अंशा: अपि परीक्षोपयोगी न भवन्ति । किन्तु अनेन च्छात्राणां साधारणज्ञानस्य वृद्धि: भवति ।

1.  समस्यामूलक: 
2. नूतशशव्दग्रहण 
3.  संरचनात्मकपद 
4.  व्याकरणरुप: 
5.  सन्दर्भवाक्य

1. समस्यामूलकश्रवणम् - केचन अंशा: च्छत्राणां कृते अत्यन्तं कष्टसाध्यं / समस्यामूलकं भवति । एतादृशा‌न् विषयान् पाठनकाले च्छात्र: मनयोगपुर्वकं श्रुणोति ।
2. नूतशशव्दग्रहणम् - पठने आगतान् कठिनशब्दानाम् अर्थं ज्ञातुम् अत्यधिकावेगेन श्रुणोति 
3. संरचनात्मकपद - प्रारभ्मे कठिनशब्दानाम् अर्थं न जानति किन्तु आवश्यकसमये वाक्ये व्यवहारं ज्ञात्वा तादृशं पदं रचयति ।
4. व्याकरणरुप: - प्रारम्भे व्यकरणविषये ध्यानं न ददाति , शिक्षकम् अनुकृत्य रामशब्दवत् अन्यशब्दानां प्रयोगविषये जानाति
5. सन्दर्भवाक्यम् - विषयालोचनासमये शिक्षक: श्लोकान् , सुभाषितानि श्रावयति , तान् स्मृत्वा च्छात्र: स्वजीवने आचरति  । 

        श्रवणकौशलस्य विकाश:

• प्राथमिकस्तरे शिशुगीतानि अभिनय गीतानि, हास्य-वीर- कथाश्च श्रावणीयानि 
• माध्यमिकस्तरे शिक्षक: करुण-वीर हास्यरसोपेता: कथा: श्रावयितुं शक्नोति  

        उद्देश्यानि - 

• छात्राः सरलं शुद्धं च संस्कृतं वक्तुं समर्थाः भवेयुः, सरले शुद्धेच संस्कृते स्वीयान् विचारान् लेखितुं प्रभवेयुः ।
• छात्राणां मानसिकविकासः भवति। च्छात्रा: नूतनशब्दान् अर्थान् अपि जानन्ति  तेषां शब्दकोशस्य वृद्धिर्भवति ।
• शिक्षा प्रति तेषां आग्रहः वर्धते। तेषां उच्चारणे शुद्धता आगच्छति ।
• अनन्तरं वादविवादेन (Debate) छात्र: स्वविचारान् तर्कान् च समुचित शैल्यां प्रकटयितुं समर्थः भवति