Sanskrit Medium

 सामाजिक-सञ्चार-माध्यमम् प्रस्तावना      आधुनिक युगस्य सामाजिक-सञ्चार-माध्यमम् (Social Media) विश्वस्य एकं प्रमुखं परिवर्तनं स्यात्। एतत् माध्यमं येन वयं अखिलविश्वे स्थितैः केनापि सह कुत्रापि कालेऽपि तत्क्षणं सम्पर्कं साधयितुं समर्थाः भवामः। अन्तर्जालस्य (Internet) आधारेण एतत् कार्यं सम्भवति। अद्यत्वे गूगल्, फेसबुक्, व्हाट्सएप्, इन्स्टाग्राम्, ट्विटर् (अधुना X), यूट्यूब् इत्यादीनि अनेकानि सामाजिक-सञ्चार-उपकरणानि उपलब्धानि सन्ति। एतानि सर्वाणि उपकरणानि अधुना चलदूरभाषयन्त्रेषु (Smartphones) अपि सुगमतया उपलब्धानि भवन्ति। एतेषां माध्यमेन जीवनस्य प्रत्येकं क्षेत्रं प्रभावितं जातं वर्तते। लाभाः      सामाजिक-सञ्चार-माध्यमस्य अनेके महत्त्वपूर्णाः लाभाः सन्ति। प्रथमं, विश्वव्यापी सम्पर्कः – दूरदेशस्थैः बान्धवैः, मित्रैः सह तत्क्षणं वार्तालापः, वीडियो-कॉल्, फोटो-आदानप्रदानं च सम्भवति। द्वितीयं, ज्ञानस्य भण्डारः – गूगलादीनां सहायतया कस्मिन्नपि विषये तत्कालं सूचना प्राप्तुं शक्यते। शब्दकोशाः, शोधपत्राणि, पुस्तकानि, शिक्षणसामग्री च एकस्मिन् क्लिके उपलब्धा भवति। ...

 शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्: आरोग्यस्य मूलमन्त्राः १. प्रस्तावना (Introduction)      शास्त्रेषु सुस्पष्टम् उद्घोषितम् अस्ति- 'शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्' । अस्य अयमर्थः यत् जीवने धर्मः, अर्थः, कामः, मोक्षः च इति चतुर्विधपुरुषार्थानां प्राप्तये शरीरमेव प्रमुखं साधनम् अस्ति। यदि शरीरं रुग्णम्, शिथिलम् अथवा अस्वस्थं भवति, तर्हि मनुष्यः स्वस्य लक्ष्याणि प्राप्तुं न शक्नोति। अतः अस्मिन् संसारे स्वास्थ्यमेव सर्वश्रेष्ठं धनम् इति कथ्यते। विना शरीर-स्वास्थ्यं किमपि शुभं कर्म न भवितुमर्हति। २. दिनचर्यायाः शुभारम्भः (Start of Daily Routine) शरीरस्य स्वास्थ्यायाधोलिखिताः नियमाः अवश्यं पालनीयाः। ब्राह्मे मुहूर्ते जागरणम्: सर्वतः प्रथमं स्वस्थेन मनुष्येण ब्राह्मे मुहूर्ते (सूर्योदयात् १.५ होरा पूर्वम्) उत्थातव्यम्। अस्मिन् समये वातावरणं प्रदूषणरहितं भवति तथा च ओजोन-वायोः प्राचुर्यं भवति। उषःपानम्: शय्यात्यागानन्तरं विना मुखप्रक्षालनं ताम्रपात्रे स्थितं जलं पातव्यम्। अनेन उदररोगाः नश्यन्ति। दन्तधावनं मुखशुद्धिः च: ततः शौचादिकं निवृत्तं कृत्वा नियमितरूपेण दन्तधावनेन कूर्चिकया वा द...

 योगस्य अनादि-परम्परा: वेदेषु उद्भवः, इतिहासः दर्शनञ्च भूमिका (Introduction)      योगस्य परम्परा : वेदेषु मूलरूपेण यद्वा सूत्रात्मकरूपेण सर्वा विद्याः सन्ति। योगस्य वर्णनमपि सर्वासु वैदिकसंहितासु मूलरूपेण प्राप्यते। विश्वस्य सर्वे विद्वांसः स्वीकुर्वन्ति यद्वेदा विश्वस्य प्राचीनतमा ग्रन्थाः सन्ति।      भारतीयज्ञानपरम्परानुसारन्तु सर्गादौ परमकारूणिकेन परमेश्वरेण सर्वोपकारार्थम् अग्नि-वायुः, आदित्य, अङ्गिरा इत्येतेभ्यो ऋषिभ्योऽनुक्रमेण ऋग्वेदस्य, यजुर्वेदस्य, सामवेदस्य, अथर्ववेदस्य च ज्ञानं दत्तम्। इत्यं स्वतः सिद्धं यद् योगपरम्परा अपि सर्गसृजनेन सहैव प्रचलिता आसीत्। वेदेषु योगस्य बीजानि (Yoga in the Vedas) प्रस्तूयन्तेऽत्र केचन योगविषयका वेदमन्त्राः - "योगे योगे तवस्तरं वाजे वाजे हवामहे। सखाय इन्द्रमूतये।" (यजुर्वेदः) "अष्टचक्रा नव द्वारा देवानां पूरयोध्या।" (अथर्ववेदः)      योगविषयका एतादृक्षा बहवो मन्त्रा वेदेषु सन्ति। अत्र तु निदर्शनरूपेण कतिपयानां मन्त्राणामेवोल्लेखः कृतः। वेदेषु विस्तरेण योगसिद्धान्तानां चर्चा विद्यते। अस्मिन् विषय...

भारतीयज्ञानपरम्पराया म्  अथर्ववेदस्य वैशिष्ट्यं महत्त्वञ्च १. प्रस्तावना      विश्वसाहित्ये प्राचीनतमः ग्रन्थः 'वेदः' इति मन्यते। 'विद्' ज्ञाने इति धातोः 'घञ्' प्रत्यये कृते 'वेद' शब्दः निष्पद्यते, यस्य अर्थः भवति 'ज्ञानम्'। भारतीयसंस्कृतेः, धर्मस्य, दर्शनस्य च मूलस्रोतः वेदाः एव सन्ति। मनुस्मृतौ उक्तम् - "वेदोऽखिलो धर्ममूलम्" । अर्थात् वेदः समग्रस्य धर्मस्य मूलम् अस्ति। भारतीयानां विश्वासः अस्ति यत् वेदाः अपौरुषेयाः सन्ति, अर्थात् तेषां रचना केनापि मनुष्येण न कृता, अपितु ईश्वरीयज्ञानं ऋषिभिः समाधौ साक्षात्कृतम्। वेदराशिः विशालः अस्ति, अतः महर्षिणा वेदव्यासेन तस्य विभाजनं चतुर्धा कृतम् - ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः च। एतेषु अथर्ववेदः अन्तिमः, विशिष्टः, लौकिकजीवनस्य मार्गदर्शकः च वर्तते। २. चत्वारो वेदाः : एकं सिंहावलोकनम्      यद्यपि अद्यतनः मुख्यविषयः अथर्ववेदः अस्ति, तथापि तस्य महत्त्वं ज्ञातुं अन्येषां त्रयाणां वेदानां परिचयः आवश्यकः। (क) ऋग्वेदः : अयं विश्वस्य आदिमः ग्रन्थः। 'ऋक्' नाम स्तुतिपरकः मन्त्रः। अस्मिन् ...