मेघदूतस्य महत्त्वपूर्णाः प्रश्नाः उत्तराणि च

1. मेघदूतस्य मङ्गलाचरण                           




कश्चित् कान्ता विरहगुरुणा स्वाधिकारात्प्रमत्तः 

शापेनास्तङ्गमितमहिमा  वर्षभोग्येण भर्तुः ।

यक्षश्चक्रे जनक-तनया -स्नान-पुण्योदकेषु 

स्निग्धच्छाया-तरुषु वसतिं रामगिर्याश्रमेष ।।1।। 

                                                                      

 




2. मेघदूते कति श्लोकाः सन्ति ? ---११५ पूर्वमेघः ६३, उत्तरमेघः ५२
3. मेधदूते यक्षस्य वनवासस्य एकवर्षस्य दण्डः केन दत्तः ?    कुबेर
4. मेघदूतस्य मते यक्षः कदा मेघान् पश्यति ? आषादमासस्य प्रथमदिवसः
5. यक्षः कथं मेघं पूजयति ?  कुटीरपुष्पेभ्यः
6. कति तत्त्वैः निर्मितम् अस्ति ?  --4 तत्त्वानि  (अग्निः धूमः जलं वायुः)
7. मेघदूते यक्षस्य नाम किम् ? --हेम्मालि
8. मेघदूते यक्षिणी नाम किम् ? -विशालक्षी
9. मेघदूतस्य विषये मल्लिकानाथः कः टीका लिखितवान् ?  संजीवनी टीका
10. कुतः कुतः मार्गः पूर्वमेघे वर्णितः? रामगिरीपर्वतात् अलकानागरीपर्यन्तम्
11. मेघमार्गे कः प्रथमं पतति ?   माल प्रदेश (मालवा प्रदेश) 
12. मेघमार्गे कः प्रथमः पर्वतः पतितः ? अमरकुट पर्वत (अमरकण्टक) 
13. मेघमार्गे का नदी प्रथमं आगच्छति ?- रेवा नदी
14. रेवा नद्या: का नाम वर्तमान?- नर्मदा नदी
15. उज्जयिनीनगरं कस्याः तटे स्थितम् अस्ति ?- सिप्रानदी
16. अवन्तिनगरस्य राजधानी?--उज्जयिनी
17. कार्तिकेयस्य धाम?-- देवगिरी
18. उज्जयिनी नगरस्य अन्यत् नाम किम् ? विशालः
19. मेघदूतस्य मंगलाचारण  कः ? वस्तुनिर्देशात्मक
20. मेघः  मेघदूते कस्मात् दिशि यात्रां आरभते ? उत्तरतः
21. मार्गे मेघस्य सहयात्री कः अस्ति ? राजहंस
22. मेघदूतस्य मते मार्गस्य वामभागे वचनं वदसि वा ?--चटक
23. निर्विन्ध्यनद्याः वर्तमानं नाम किम् ? पार्वतीनदी
24. मेघदूतस्य मुख्यः रसः कः ? विप्रलम्भ 
25.  मेघदूतस्य श्लोकाः सन्ति - ११५                                  
26. मेघदूतं कस्य सृष्टिः अस्ति ? कालिदासः
27.  मेघदूतम् - अस्मिन् समाहितम् - . बहुब्रिहि
28.  मेघदूत काव्यं कीदृशम् - . गीतात्मक कविता
29.  मेघदूत कस्मात् गृहितं काव्यं - . रामायण, ब्रह्मवैवर्तपुराण
30.  मेघदूतः कति भागेषु विभक्तः- २ पूर्वमेघे, उत्तरमेघे
31. - मेघदूते पूर्वमेघे श्लोकसंख्या -  63
32.  उत्तरमेघदूते श्लोक संख्या  - 52
33.  मेघदूतस्य नायकः - ____
34.  मेघदूतस्य नायिका अस्ति - .यक्षिणी
35. यक्षस्य नाम - .हेमामालि
36.  नायिकायाः ​​नाम -
37. मेघदूतामाधारिकृत्य मल्लिनाथ भाष्यं केन लिखितम् ? संजीवनी
38. मेघदूतस्य सर्वे प्राचीनाः भाष्यकाराः सन्ति - .बल्लभदेव
39. प्राचीनतमं गीतकाव्यं अस्ति - . मेघदूतम् 
40. यक्षः कदा शापरहितः भवति ? देवोत्थान एकादशी
41. कति वर्षाणि यावत् कुबेरः यक्षं शापं कृतवान् ? १ वर्षीयः
42. यक्षो स्वामी कः आसीत् ? कुबेर
43. विष्णुः कदा विश्रामशय्यायाः उत्तिष्ठति ? देवोत्थान एकादशी
44. शापदिनेषु यक्षः कुत्र वसति ? चित्रकूटपर्वते रामगिरी।
45. मेघदूतस्य विषये कति भाष्याणि लिखितानि? ५०
46. मेघदूते कति श्लोकाः प्रामाणिकाः इति मन्यन्ते ? पूर्वमेघे - ६३ उत्तरम् – ५२ – कुलसंख्या – ११५ अस्ति
47.   पुष्करावतारक इति मेघकुले कः जातः ? मेघ
48. कुतज (गिरिमल्लिका) इत्यनेन मेघाय अर्घः प्रदत्तः आसीत् - 
49. - अलका कस्य नगरम् आसीत् ? कुबेरस्य
50. - मेघगर्जनं पृथिवीं केन पुष्पेण सह संयोजयति ?शिलिन्ध्रपुष्पेभ्यः
51. - शिवशिरसि स्थितं चन्द्रप्रकाशात् प्रभाप्रसादं नगरं - .अलका
52. - अलका कस्य नगरम् आसीत् ? कुबेरस्य
53. - विन्ध्यपठारे का नदी प्रवहति- . रीवा (नर्मदा) नदी
54. - अवन्तिकाराजधानी आसीत्- .उज्जयिनी
55. - बेतवानदी कुत्र प्रवहति स्म ? विदिशायां
56. -  दशार्णस्य राजधानी आसीत् - .विदिशा
57. - इन्द्रः नीलगिरी नाम गजं कस्मै दत्तवान् ? प्रद्योत
58. - महाकालः कस्याः नदीयाः समीपे आसीत् ? गन्धवती
59. - कैलाशस्य ऊर्ध्वाधरभागे स्थितं नगरम् अस्ति ।  अलकानगरी
60. - सूर्यस्य कान्त इति कः उच्यते ? कमलिनीं प्रति
61. - अलकायां ऋतवः सदा भवन्ति। ६ ऋतव:
62. - अलकास्त्रीः क्रीडायाः कृते हस्तेषु धारयन्ति? कमलम्
63. - अलकापुरी-स्त्रियः केशधारणं कुर्वन्ति- कुण्डपुष्पम्
64.  - अलकापुरीस्त्रियः मुखं धारयन्ति- .लोध्रपुष्पम्
65. - अलकापुरीस्त्रीः कर्णेषु प्रयोजयन्ति- . शिरीशपुष्पम्
66.  - अलकापुरीमहिलाः माङ्गल्याः अलङ्कारं कुर्वन्ति- कदम्बपुष्पम्
67.    यक्षाः सदा यौवनं प्राप्नुवन्ति- अलका' इति ।
68.  'रतिफल' नाम मद्यं लभ्यते- .कल्पवृक्षात्  
69.  अलकस्य बाह्योद्यानस्य नाम- .वैभ्रज
70. - वैभ्रज उद्यानस्य निर्माणं- चित्ररथद्वारा
71. - वैभ्रजः उद्यानस्य रक्षणं करोति- .विभ्रजः
72. - शिवस्य गणः अस्ति- .विभ्रजः
73. -यक्षस्य गृहं कीदृशम् ? इन्द्रधनुषस्य
74.  अलङ्का अलङ्कारार्थं सर्वाणि सामग्रीनि प्रदाति- स्वर्गस्य वृक्षः               
75.  - कुबेरस्य गृहात् यक्षस्य गृहं कस्मिन् दिशि अस्ति? उत्तरदिशि                     
76. -यक्षस्य गृहस्य समीपे वृक्षः अस्ति-                . 
77.  मण्डारवृक्षः पोषितः- .यक्षिणी द्वारा
78. - रक्ताशोकः मौलसिरी इति द्वौ वृक्षौ स्तः- क्रीडाङ्गणे
79. - माधविलतस्य कीलम् अस्ति- .क्रीडाङ्गणे
80.  यक्षिणीयाः वामपादः प्रवणः- शोकवृक्षः
81. -यक्षद्वारस्य उभयतः चित्राणि क्रियन्ते- . शङ्खं पद्मं च
82.  अलकापुरीयां यक्षगृहनिर्मितशिलायाम् उपविशति- . मेघ
83. - यक्षस्य गृहे पालितः अस्ति- . म्यना
84. यक्षिणी विरहदिनानि गणयति- .पुष्पेभ्यः
85. -यक्षिणी विरहदिनेषु स्वपिति- 
86. - 'अवन्ति' मे कस्य कथा प्रचलिता?  वत्सराज
87. - उदयनस्य स्वर्गखण्डस्य तेजस्वी उच्यते- 
88. (पृ) 'विशाल' इति उच्यते- . उज्जयिन्यै
89. प्रद्योतस्य पुत्री वासवदत्तं केन अपहृतम् । - उदयनेन
90. - प्रद्योतस्य सुवर्णतालवृक्षाणां वनम् आसीत्- .उज्जयिनी इत्यत्र
91. उज्जयिन् प्रासादस्य छतौ रात्रौ यापयति क: ?- मेघः
92. उज्जयिनीपश्चात् मेघमार्गे नदी आगच्छति- ? 
93.  यक्ष, जलं 'गम्भीर' इति वर्णयति- 
94. यक्षः किन्नशरेषु कथयति- 
95. यक्षः गम्भीरस्य वेतस्य शाखाः कथयति- 
96. - चर्मवती नदीं लङ्घयित्वा मेघः स्त्रियाणां कौतुकविषयः कुत्र भविष्यति ? दशपुर
97. - बलरामपत्न्याः नाम अस्ति- .रेवती
98.  - सरस्वतीनद्याः उपमा कस्य नेत्राणि कृता? रेवतीः
99.  - 'कुरुक्षेत्रस्य' पुरतः 'कङ्काल' पर्वतसमीपे प्रवहति- गङ्गा नदी
100. - गङ्गानद्याः नाम अस्ति-                                                      
101.  क्रौञ्चरन्ध्रस्य अन्यत् नाम अस्ति- .मनसर्द्
102.  उत्तरमेघस्य प्रथमश्लोके अलकानागरी तुलना कृता- मेघात्
103.  मेघस्य विद्युत्प्रवाहस्य तुलना कृता अस्ति- .अलकापुरीस्त्रीभ्यः
104. - इन्द्रधनुषस्य तुलना कृता अस्ति- .सुन्दरचित्रैः सह।
105.  मेघगर्जनं तुल्यम्- .अलकापुरीवादितमृदङ्गाभ्यां |
106. - मेघस्य जलधारणस्य तुलना कृता अस्ति- पाषाणतलैः सह
107. - मेघस्य ऊर्ध्वतायाः तुलना कृता अस्ति- .गगनचुंबीभवनात्   
108. निर्विन्ध्यः कस्मै दर्शयति नाभिं भ्राम्यति । मेघं प्रति
109. - उज्जयिनी गच्छन् मेघः केन सह मिलति ? निर्विन्ध्यात्
110. - गच्छन् मेघमार्गः कुटिलः भविष्यति- उज्जयिनी
111. - दरबारीभिः प्रयुक्ताः सुगन्धितद्रव्याणि युक्ताः गुहाः सन्ति सः- निम्न पर्वतः
112.  मेघ: विदिशायां कुत्र तिष्ठति ? निम्न: पर्वते
113.  - मालवास्य भीलसा नाम्ना स्थानं यथा- . विदिशा
114. - नायिका सह कस्याः नद्याः उपमा कृता अस्ति- .वेत्रवती
115.  विदिशा यस्याः तटे स्थिता- . वेत्रवती
116. रेवानदीं लङ्घयित्वा मेघः कुत्र प्राप्नोति ? दर्शन देश
117. - धूमः, अग्निः, जलं, वायुः च निर्मिताः- मेघ:
118.  - मेघस्य वामभागे यः शब्दः आसीत् सः वदति स्म- .चातक
119. (पृ) अलकापुरीवर्णनम् अस्ति- . उत्तरे
120. - अलकापुरी भवनम् अस्ति- . एकतल
121. - 'पुष्पक' नामकं वाद्यं वाद्यते- अलकापुरी इति
122. - 'रतिफल' नामक मद्यपानं कुर्वन्तु- . अर्धदेवः
123. - मेघः कस्याः दिशिं यात्रां आरभते ? उत्तरदिशि
124. - इन्द्रधनुषेण सह मेघस्य उपमा दत्ता- .गोपवेषधारी श्री कृष्ण
125. - मेघयात्रायां प्रथमः पर्वतः- ? अमरकुट्
126. मेघमार्गे प्रथमा नदी प्राप्ता आसीत्- रीवा (नर्मदा) .
127.  गजवस्तुभिः सुगन्धितं कस्य जलं जामुनस्य कीलैः अवरुद्धं च?- नर्मदाया:
128. - मेघयात्रायां प्रथमं पतति- . मालप्रदेशः
129.  अमरकुटपर्वतस्य अग्निः प्रथमं निष्प्रभः- मेघः
130.  मैत्रीकारणात् अमरकुटः मेघं धारयिष्यति- . शिरसि
131. - स्कन्दः (कार्तिकेयः) नित्यं कुत्र निवसति स्म - . देवगिरीपर्वते
132. - कुरुक्षेत्रं कुत्र अस्ति ? ब्रह्मवर्ते
133. - सुवर्णकमलानि कुत्र निर्मीयन्ते - .मनसारोवर इत्यत्र
134.  सरस्वतीनद्याः जलं केन सेवितम् आसीत् - .बलराम।
135.  -मेघदूत-इत्यस्य जर्मनभाषायां अनुवादः कृतः अस्ति -श्वेतज् अकरोत्
136.  जर्मनभाषायां मेघदूतस्य अनुवादः केन कृतः ? मैक्स मुलर
137.  मेघदूतस्य आङ्ग्लभाषायां श्लोकपद्यानुवादः केन कृतः - . आर्थर् रायडरः एच्.जी.रूक् च ।
138.  - मेघदूत के कति श्लोकों का हिन्दी भाषा में अनुवाद किया गया है? उ- ६
139.  मेघदूतं प्रति एलेजी कः उक्तवान् ? उ- डॉ. कीथ।
140.  कः मेघं स्वप्रियं प्रति दूतरूपेण प्रेषयितुम् इच्छति ? 
141.    कुबेरस्य राजधानी का आसीत् ? उ - अलका
142. - मेघदूते का रीति प्रयुक्ता ? उ- वैदर्भी 
143.  मेघदूते कः गुणः प्रधानः अस्ति ? उ- प्रसादश्च माधुर्यः
144.  - मेघदूते यक्ष कीदृश वीर  ? धीरलिलित
145. - मेघदूत यक्षिणी श्रेणी  - पद्मिनी
146. - मेघदूतस्य आरम्भे यक्षस्य शपकालस्य कियत् समयः अवशिष्टः अस्ति - ४ मासाः
147. यक्षस्य कार्ये प्रमादः इति केन शापितम्? - कुबेर
148.  यक्षस्य शापस्य कारणं किम् आसीत् - स्वपत्न्याः प्रति प्रेम

पूर्व मेघ मे सूक्तिया - 

यक्षश्चक्रे जनकतनयास्नानपुण्योदकेषु। 1 

आषाढस्य प्रथमदिवसे मेघमाश्लिष्टसानु। 2 

कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनर्दूरसंस्थे। 3 

प्रत्यासन्ने नभसि दयिताजीवितालम्बनार्थी। 4

 धमज्योतिः सलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः। 5 

कामार्ता हि प्रकृतिकृपणाश्चेतनाचेतनेषु। 5 

याच्या मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा। 6 

आशाबन्धः कुसुमसदृशं प्रायशो ह्यङ्गनानां। 9 

वन्द्यैः पुंसां रघुपतिपदैरङ्कितं मेखलासु। 12 

प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर्यस्तथोच्चैः। 17 

सद्भावार्द्रः फलति न चिरेणोपकारो महत्सु। 17 

क न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय। 17 

रिक्तः सर्वो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय। 20 

स्त्रीणामाद्यं प्रणयवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु। 28 

अप्यन्यस्मिजलधर! महाकालमासाद्य काले। 36 

मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः। 40 

ज्ञातास्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः। 43 

आपन्नार्तिप्रशमनफला: संपदो हयुत्तमानाम्। 55 

--वा न स्युः परिभवपदं निष्फलारम्भयत्नाः। 56 

हेमाम्भोजप्रसवि सलिलं मानसस्याददानः। 64 

उत्तर मेघ - 

(1)- सङ्गीताय प्रहतमुरजाः स्निग्धगम्भीरघोषम्-1 

(2) - वित्तेशानां न च खलु वयो यौवनादन्यदस्ति - 4

(3)- मन्दाकिन्या सलिल शिशिरैः सेव्यमाना - 6

(4) - मङ्गग्लानिं सुरजजनितां तन्तुजालावलम्बाः 

(5) - प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु सतामीप्सितार्थ क्रियैव- - --'54

(6) कामोदन्तः सुहृदुपनतः सङ्गमात्किञ्चिदूनः---40

(7)शापान्तो मे भुजगशयनादुत्थिते शार्ङ्गपाणौ -50

(8) वाचालं मां न खलु - 34

(9)जातां मन्ये शिशिर मथितां पद्मिनीं वान्यरूपाम् - 23

(10) आलोके ते निपतति पुरा सा बलिव्याल कुला वा-25