Sanskrit teaching Method (part 5) Deductive method
Sanskrit teaching Method (part 5)
सूत्रम् - अल्पाक्षरम् , विक्षिप्तस्य संक्षिप्तीकरणम्
पदच्छेद:- पदानां पृथक्-करणम्
•} जोस् फलेण्डन् प्रतिपादयति - प्रथमतः परिभाषा नियमो वा पाठ्यते।
•} ततः अर्थं व्याख्याय प्रयोगान् प्रदश्य तत्वानि स्पष्टीक्रियन्ते
•} लक्षणात् लक्ष्यं प्रति गच्छति इयं अत्र नियमः तदनन्तरं स्पष्टीकरणम्, प्रयोगदर्शनम् पुनः परीक्षणं च भवति ।
सोपानानि - नियम: , स्पष्टीकरणम् , प्रयोगप्रदर्शनम् , पुन: परीक्षणम्
सोपानम् १ - सूत्रम् - "इकोयणो चि" ।
सोपानम् २ उदाहरणेषु वयं दृष्टवन्त: यत् "इ" परम् अन्यस्वरवर्ण: भवति चेत् तत्र "इ" वर्णस्य स्थाने ",य" आदेश: भवति ।
सुत्रम् -
अर्थात् - अल्पाक्षरयुक्तम् , सारभूतं , अर्थयुक्त: , दोषहीना पंक्ति: सुत्रं भवति
व्याख्यानम्
गुणा: -
अवरोहपद्धति: (Deductive method)
For more information visit sanskrit medium
अवरोहपद्धति: pdf - click here
- जोस् फलेण्डन् प्रतिपादयति - प्रथमतः परिभाषा नियमो वा पाठ्यते ।
- ततः अर्थं व्याख्याय प्रयोगान् प्रदश्य तत्वानि स्पष्टीक्रियन्ते ।
- सूत्रस्य विश्लेषणं शिक्षकविद्यार्थीयो: दायित्वम् ।
- इको यणाचि' सूत्रमुक्त्वा "प्रति+अपि" उदाहरणम् ।
- च्छात्राणां स्मरणश्क्तिं वर्धयति ।
- अत: च्छात्रा: नियमान् कण्ठस्थं कुर्वन्ति । कण्ठस्थिकरणं प्रमुखलक्ष्यम् ।
- लक्षणात् लक्ष्यं प्रति गच्छति इयं पद्धति: ।
- अत्र नियमः निर्धारणं तदनन्तरं स्पष्टीकरणम्, प्रयोगदर्शनम् पुनः परीक्षणं च भवति ।
- च्छात्रा: व्याकरणं पठितुम् अभिरुचिं न पदर्शयन्ति ।
सूत्रम् - अल्पाक्षरम् , विक्षिप्तस्य संक्षिप्तीकरणम्
पदच्छेद:- पदानां पृथक्-करणम्
•} जोस् फलेण्डन् प्रतिपादयति - प्रथमतः परिभाषा नियमो वा पाठ्यते।
•} ततः अर्थं व्याख्याय प्रयोगान् प्रदश्य तत्वानि स्पष्टीक्रियन्ते
•} लक्षणात् लक्ष्यं प्रति गच्छति इयं अत्र नियमः तदनन्तरं स्पष्टीकरणम्, प्रयोगदर्शनम् पुनः परीक्षणं च भवति ।
सोपानानि - नियम: , स्पष्टीकरणम् , प्रयोगप्रदर्शनम् , पुन: परीक्षणम्
सोपानम् १ - सूत्रम् - "इकोयणो चि" ।
सोपानम् २ उदाहरणेषु वयं दृष्टवन्त: यत् "इ" परम् अन्यस्वरवर्ण: भवति चेत् तत्र "इ" वर्णस्य स्थाने ",य" आदेश: भवति ।
- यदि+अपि - यद्यपि ,
- यद्+(इ+अ)+पि ,
- यद्+य+पि ,
- यद्यपि
- यदि+अपि - यद्यपि
- अति+उत्तम - अत्योत्तम
- इति+आदि - इत्यादि
अवरोहपद्धति: pdf - click here
सुत्रम् -
अल्पाक्षरमसन्दिग्धं सारवत् विश्वतोमुखम् ।अस्तोभमनवद्यञ्च सुत्रं सूत्रविदो विदु: ।।
अर्थात् - अल्पाक्षरयुक्तम् , सारभूतं , अर्थयुक्त: , दोषहीना पंक्ति: सुत्रं भवति
व्याख्यानम्
पदच्छेद: पदार्थौक्तिर्विग्रहो वाक्ययोजना ।आक्षेपार्थ: समाधानं वाख्यानं षड्विधं सृतम् ।।
- पदच्छेद:- प्रत्येकपदस्य पृथक् करणम्
- पदार्थोक्ति:- प्रत्येक पदस्य अर्थेण सह वाक्यांशं वोधनीयम् ।
- विग्रह:- समासपदानां व्यासवाक्यानां व्युत्पत्तिकरणम् ।
- वाक्ययोजना - सूत्रस्य वाक्ये योजनम् ।
- आक्षेपार्थम् - सूत्रे अविद्यमानम् अर्थं विषयप्रसंगे आलोचनीयम् ।
- समाधानम् - प्रत्येकसूत्रं वाक्याशम् अर्थसंगतिवशत: प्रसंगयुक्तकरणीयम् ।
गुणा: -
- शिक्षकस्य कृते पाठनाय सरलं सुगमं च ।
- समयसापेक्षं न भवति
- अत: पाठ्यविषय: समयेन समाप्यते
- विषयसूक्ष्माकारेण भवति अतः शिक्षक: सरलेन व्याख्यां करोति । च्छात्र: मनसि कौतुहलं जायते ।
- मेधावीनां कृते अत्यन्तोपयोगी
अवरोहपद्धति: pdf - click here
दोषा:-
- कण्ठस्थिकरणकारणात् च्छात्राणां मानसिकचापं वृद्धि: भवति ।
- प्रारम्भे अज्ञातविषयस्य उपस्थापना भवति अतः व्याख्यानश्रवणस्य इच्छा च्छात्रमनसि न भवति ।
- ज्ञातत: अज्ञातं प्रति न भवति अत: अमनोवैज्ञानिकपद्धति: भवति |
अवरोहपद्धति: pdf - click here
For more information visit sanskrit medium
टिप्पणियाँ
एक टिप्पणी भेजें