स्वरसन्धेः भेदाः, सूत्राणि, उदाहरणानि च'
संस्कृतव्याकरणे स्वरसन्धेः (अच्-सन्धेः) शास्त्रीयं विवेचनम्
१. प्रस्तावना
संस्कृतभाषायां 'सन्धिः' इति शब्दस्य महत्त्वपूर्णं स्थानं वर्तते। सन्धिः नाम वर्णानां मेलनम्। यदा द्वौ वर्णौ परस्परं सन्निहितौ भवतः, तदा तयोः मेलनेन यः विकारः (परिवर्तनं) जायते, सः सन्धिः इति उच्यते। पाणिनीयव्याकरणे अस्य परिभाषा अस्ति - "परः सन्निकर्षः संहिता" (१.४.१०९)। अर्थात् वर्णानां अतिशयितः सामीप्यं 'संहिता' वा सन्धिः कथ्यते।
सन्धिः मुख्यतया त्रिधा विभक्तः अस्ति -
१. स्वरसन्धिः (अच्-सन्धिः)
२. व्यञ्जनसन्धिः (हल्-सन्धिः)
३. विसर्गसन्धिः
एतेषु 'स्वरसन्धिः' अत्यन्तं व्यापकः, भाषायाः सौन्दर्यवर्धकः च अस्ति। अद्यतन-निबन्धे वयं सोदाहरणं ससूत्रं च स्वरसन्धेः विस्तृतं विवेचनं करिष्यामः।
२. स्वरसन्धेः लक्षणम्
यदा पूर्वपदस्य अन्ते स्वरवर्णः भवति तथा च उत्तरपदस्य आदौ अपि स्वरवर्णः भवति, तदा तयोः मेलनेन यः विकारः उत्पद्यते, सः 'स्वरसन्धिः' उच्यते। माहेश्वरसूत्रानुसारं स्वराः 'अच्' प्रत्याहारे समाविष्टाः सन्ति, अतः अस्य अपरं नाम 'अच्-सन्धिः' अपि अस्ति।
३. स्वरसन्धेः प्रमुखाः भेदाः
स्वरसन्धेः अनेके भेदाः सन्ति, किन्तु मुख्यतया अधोलिखिताः भेदाः प्रसिद्धाः सन्ति:
१. दीर्घसन्धिः
२. गुणसन्धिः
३. वृद्धिसन्धिः
४. यण् सन्धिः
५. अयादि सन्धिः
६. पूर्वरूप सन्धिः
७. पररूप सन्धिः
८. प्रकृतिभावः
४. स्वरसन्धेः विस्तृतं व्याख्यानम्
(१) दीर्घसन्धिः
पाणिनीयसूत्रम् : "अकः सवर्णे दीर्घः" (६.१.१०१)
नियमः : यदि 'अक' प्रत्याहारस्य (अ, इ, उ, ऋ, ऌ) वर्णानां परतः सवर्णः (समानः) अच् (स्वरः) आगच्छति, तर्हि तयोः उभयोः स्थाने 'दीर्घः' एकादेशः भवति। अर्थात् -
अ/आ + अ/आ = आ
इ/ई + इ/ई = ई
उ/ऊ + उ/ऊ = ऊ
ऋ/ॄ + ऋ/ॄ = ॄ
उदाहरणानि :
दैत्य + अरिः = दैत्यारिः (अत्र अ + अ = आ अभवत्)
विद्या + आलयः = विद्यालयः (आ + आ = आ)
रवि + इन्द्रः = रवीन्द्रः (इ + इ = ई)
श्री + ईशः = श्रीशः (ई + ई = ई)
भानु + उदयः = भानूदयः (उ + उ = ऊ)
वधू + उत्सवः = वधूर्त्सवः (ऊ + उ = ऊ)
पितृ + ऋणम् = पितॄणम् (ऋ + ऋ = ॄ)
(२) गुणसन्धिः
पाणिनीयसूत्रम् : "आद्गुणः" (६.१.८७)
संज्ञासूत्रम् : "अदेङ् गुणः" (१.१.२) - (अ, ए, ओ एतेषां वर्णानां गुणसंज्ञा भवति)
नियमः : यदि 'अ' अथवा 'आ' वर्णयोः परतः 'इ, उ, ऋ, ऌ' (ह्रस्वः वा दीर्घः) आगच्छति, तर्हि उभयोः स्थाने क्रमशः 'ए, ओ, अर्, अल्' गुणादेशः भवति।
अ/आ + इ/ई = ए
अ/आ + उ/ऊ = ओ
अ/आ + ऋ/ॄ = अर्
अ/आ + ऌ = अल्
उदाहरणानि :
उप + इन्द्रः = उपेन्द्रः (अ + इ = ए)
गण + ईशः = गणेशः (अ + ई = ए)
सूर्य + उदयः = सूर्योदयः (अ + उ = ओ)
महा + उत्सवः = महोत्सवः (आ + उ = ओ)
देव + ऋषिः = देवर्षिः (अ + ऋ = अर्)
तव + ऌकारः = तवल्कारः (अ + ऌ = अल्)
(३) वृद्धिसन्धिः
पाणिनीयसूत्रम् : "वृद्धिरेचि" (६.१.८८)
संज्ञासूत्रम् : "वृद्धिरादैच्" (१.१.१)
नियमः : यदि 'अ' वा 'आ' वर्णयोः परतः 'ए, ऐ, ओ, औ' (एच् प्रत्याहारः) आगच्छति, तर्हि उभयोः स्थाने 'वृद्धिः' (ऐ, औ) एकादेशः भवति।
अ/आ + ए/ऐ = ऐ
अ/आ + ओ/औ = औ
उदाहरणानि :
मम + एव = ममैव (अ + ए = ऐ)
सदा + एव = सदैव (आ + ए = ऐ)
देव + ऐश्वर्यम् = देवैश्वर्यम् (अ + ऐ = ऐ)
जल + ओघः = जलौघः (अ + ओ = औ)
महा + औषधिः = महौषधिः (आ + औ = औ)
कृष्ण + औत्कण्ठ्यम् = कृष्णौत्कण्ठ्यम् (अ + औ = औ)
(४) यण् सन्धिः
पाणिनीयसूत्रम् : "इको यणचि" (६.१.७७)
नियमः : यदि 'इक्' प्रत्याहारस्य (इ, उ, ऋ, ऌ) परतः कोऽपि असमानः अच् (स्वरः) आगच्छति, तर्हि इक् स्थाने क्रमशः 'यण्' (य्, व्, र्, ल्) आदेशः भवति।
इ/ई + स्वरः = य् + स्वरः
उ/ऊ + स्वरः = व् + स्वरः
ऋ/ॄ + स्वरः = र् + स्वरः
ऌ + स्वरः = ल् + स्वरः
उदाहरणानि :
इति + आदि = इत्यादि (इ स्थाने 'य्' अभवत्)
प्रति + एकम् = प्रत्येकम्
सु + आगतम् = स्वागतम् (उ स्थाने 'व्' अभवत्)
अनु + अयः = अन्वयः
पितृ + आदेशः = पित्रादेशः (ऋ स्थाने 'र्' अभवत्)
मातृ + आज्ञा = मात्राज्ञा
ऌ + आकृतिः = लाकृतिः (ऌ स्थाने 'ल्' अभवत्)
(५) अयादि सन्धिः
पाणिनीयसूत्रम् : "एचोऽयवायावः" (६.१.७८)
नियमः : यदि 'एच्' प्रत्याहारस्य (ए, ओ, ऐ, औ) परतः कोऽपि स्वरः आगच्छति, तर्हि एतेषां स्थाने क्रमशः 'अय्, अव्, आय्, आव्' आदेशाः भवन्ति।
ए → अय्
ओ → अव्
ऐ → आय्
औ → आव्
उदाहरणानि :
ने + अनम् = नयनम् (ए स्थाने 'अय्')
पो + अनः = पवनः (ओ स्थाने 'अव्')
नै + अकः = नायकः (ऐ स्थाने 'आय्')
गै + अकः = गायकः
पौ + अकः = पावकः (औ स्थाने 'आव्')
भौ + उकः = भावुकः
(६) पूर्वरूप सन्धिः
पाणिनीयसूत्रम् : "एङः पदान्तादति" (६.१.१०९)
नियमः : अयं अयादि-सन्धेः अपवादः अस्ति। यदि पदस्य अन्ते 'ए' अथवा 'ओ' (एङ्) भवति, ततः परम् 'अ' (ह्रस्वः) आगच्छति, तर्हि 'अ' कारः पूर्ववर्णे (ए वा ओ मध्ये) विलीनः भवति। 'अ' कारस्य लोपः भवति, तस्य सूचनार्थं च 'ऽ' (अवग्रहचिह्नं) स्थाप्यते।
उदाहरणानि :
हरे + अत्र = हरेऽत्र
विष्णो + अव = विष्णोऽव
वने + अपि = वनेऽपि
को + अपि = कोऽपि (कः + अपि → विसर्गसन्धिना को + अपि → कोऽपि)
(७) पररूप सन्धिः
पाणिनीयसूत्रम् : "एङि पररूपम्" (६.१.९४)
नियमः : अयं वृद्धिसन्धेः अपवादः अस्ति। यदि अकारान्त-उपसर्गस्य (यथा- प्र, उप) परतः 'ए' वा 'ओ' आदिधातुः आगच्छति, तर्हि वृद्धिः न भवति, अपितु 'पररूपम्' (परवर्णवत्) भवति।
उदाहरणानि :
प्र + एजते = प्रेजते (अत्र 'प्रैजते' न भवति)
उप + ओषति = उपोषति
(८) प्रकृतिभावः
पाणिनीयसूत्रम् : "ईदूदेद्विवचनं प्रगृह्यम्" (१.१.११) तथा "प्लुतप्रगृह्या अचि नित्यम्" (६.१.१२५)
नियमः : यत्र सन्धिप्राप्तौ सत्याम् अपि सन्धिः न क्रियते, मूलरूपम् एव अवशिष्यते, तत् 'प्रकृतिभावः' उच्यते। यदि द्विवचनस्य अन्ते 'ई', 'ऊ' वा 'ए' भवति, तर्हि तस्य 'प्रगृह्यसंज्ञा' भवति। प्रगृह्यसंज्ञकस्य स्वरात् परं स्वरः आगच्छति चेदपि सन्धिः न भवति।
उदाहरणानि :
हरी + एतौ = हरी एतौ (अत्र यण् सन्धिः न अभवत्)
विष्णू + इमौ = विष्णू इमौ
गङ्गे + अमू = गङ्गे अमू
५. स्वरसन्धेः महत्त्वम्
संस्कृतभाषायां स्वरसन्धेः ज्ञानं विना शुद्धलेखनम् अथवा शुद्धोच्चारणं असम्भवम् अस्ति। श्लोकानां पठने, अर्थावबोधने च सन्धिच्छेदाः महतीं भूमिकां निर्वहन्ति। यथा 'विद्यार्थी' इति शब्दस्य ज्ञानं तदैव पूर्णं भवति यदा वयं जानीमः यत् एषः 'विद्या + अर्थी' (दीर्घसन्धिः) इति। कालिदास-बाणभट्टादीनां महाकवीनां काव्येषु सन्धेः वैचित्र्यं पदे पदे दृश्यते।
६. उपसंहारः
एवं प्रकारेण वयं पश्यामः यत् पाणिनीयव्याकरणे स्वरसन्धेः व्यवस्था वैज्ञानिकरीत्या कृता अस्ति। प्रत्येकं परिवर्तनस्य कृते सुनिश्चितं सूत्रं वर्तते। दीर्घः, गुणः, वृद्धिः, यण्, अयादिः च पञ्च मुख्याः भेदाः, तथा पूर्वरूप-पररूप-प्रकृतिभावाः विशिष्टाः भेदाः सन्ति। एतेषां सम्यक् अभ्यासेन एव संस्कृतभाषायां नैपुण्यं प्राप्तुं शक्यते।
यथा शरीरे सन्धीनां (joints) महत्त्वं वर्तते, तथैव भाषाशरीरे वर्णानां सन्धिः प्रवाहं, लालित्यं च जनयति।
टिप्पणियाँ
एक टिप्पणी भेजें