सामाजिक-सञ्चार-माध्यमम्
सामाजिक-सञ्चार-माध्यमम्
प्रस्तावना
आधुनिक युगस्य सामाजिक-सञ्चार-माध्यमम् (Social Media) विश्वस्य एकं प्रमुखं परिवर्तनं स्यात्। एतत् माध्यमं येन वयं अखिलविश्वे स्थितैः केनापि सह कुत्रापि कालेऽपि तत्क्षणं सम्पर्कं साधयितुं समर्थाः भवामः। अन्तर्जालस्य (Internet) आधारेण एतत् कार्यं सम्भवति। अद्यत्वे गूगल्, फेसबुक्, व्हाट्सएप्, इन्स्टाग्राम्, ट्विटर् (अधुना X), यूट्यूब् इत्यादीनि अनेकानि सामाजिक-सञ्चार-उपकरणानि उपलब्धानि सन्ति। एतानि सर्वाणि उपकरणानि अधुना चलदूरभाषयन्त्रेषु (Smartphones) अपि सुगमतया उपलब्धानि भवन्ति। एतेषां माध्यमेन जीवनस्य प्रत्येकं क्षेत्रं प्रभावितं जातं वर्तते।
लाभाः
सामाजिक-सञ्चार-माध्यमस्य अनेके महत्त्वपूर्णाः लाभाः सन्ति। प्रथमं, विश्वव्यापी सम्पर्कः – दूरदेशस्थैः बान्धवैः, मित्रैः सह तत्क्षणं वार्तालापः, वीडियो-कॉल्, फोटो-आदानप्रदानं च सम्भवति। द्वितीयं, ज्ञानस्य भण्डारः – गूगलादीनां सहायतया कस्मिन्नपि विषये तत्कालं सूचना प्राप्तुं शक्यते। शब्दकोशाः, शोधपत्राणि, पुस्तकानि, शिक्षणसामग्री च एकस्मिन् क्लिके उपलब्धा भवति। तृतीयं, आर्थिक क्रियाकलापाः – अन्तर्जालस्य माध्यमेन धनान्तरणं (Online Banking, UPI), विपणनं (E-commerce जस्ते Amazon, Flipkart), गृहादेव कार्यालयस्य कार्यं (Work from Home), दूरस्थशिक्षणं (Online Classes) इत्यादयः सुगमाः जाताः। चतुर्थं, सामाजिक जागरणं – सामाजिक मुद्देषु (जलवायुपरिवर्तनं, महिला-सशक्तीकरणं, स्वास्थ्य-जागरणं) जनानां सहभागिता वर्धिता। महामारीकाले (COVID-19) एतानि माध्यमानि सूचनाप्रसारणे, सहायता-समन्वये च महत्त्वपूर्णं भूमिकां निर्वहन्ति स्म। पञ्चमं, सृजनात्मकता च व्यक्तित्वविकासः – युवजनाः स्वीयं विचारं, कला, लेखनं, संगीतं च विश्वस्य समक्षं प्रस्तोतुमिच्छन्ति। एतत् माध्यमं स्वरोजगारस्य अवसरान् अपि प्रदानं करोति (Influencers, Content Creators)।
हानयः
परन्तु यथा अन्येषां वस्तूनां प्रयोगेण लाभाः हानयश्च भवन्ति, तथैव सामाजिक-सञ्चार-माध्यमस्य अपि दुरुपयोगेन अनेकाः हानयः दृश्यन्ते। प्रथमं, निष्क्रियता च बुद्धेः अविकासः – अल्पतमं ज्ञानं प्राप्तुं स्वबुद्धेः प्रयोगं परित्यज्य सर्वे गूगल्-शरणं गच्छन्ति। द्वितीयं, पारिवारिक सम्बन्धानां ह्रासः – गृहे विद्यमानैः परिवारजनैः सह प्रत्यक्षं संवादं परित्यज्य फेसबुक्-व्हाट्सएप्-माध्यमेनैव वार्तालापं कुर्मः। परस्परं दर्शनं, स्पर्शं, भावनात्मकं बन्धनं न्यूनं जातं वर्तते। तृतीयं, स्वास्थ्यस्य हानिः – सततं स्क्रीन्-दर्शनात् नेत्रदोषाः (Eye Strain), पृष्ठवेदना (Back Pain), निद्राहानिः, मानसिकतनावं (Stress, Anxiety, Depression), स्मृतिह्रासः च जायते। चतुर्थं, एकाग्रतायाः नाशः – सूचनानां अतिप्रवाहेन (Information Overload) मनसि एकाग्रता नश्यति, कार्यक्षमता अवरुध्यते। पञ्चमं, दुरुपयोगस्य खतरा – फेक्-न्यूज् (Fake News), हेट्-स्पीच् (Hate Speech), साइबर्-बुलिंग्, गोपनीयतायाः हानिः (Privacy Breach), व्यसनं (Addiction) च समाजे महती समस्या जाता। बालकाः किशोराश्च विशेषतः एतेषां प्रभावेन पीडिताः भवन्ति।
संस्कृत-उद्धरणानि प्रौद्योगिक्याः सन्दर्भे
प्राचीन-संस्कृत-साहित्ये यद्यपि अन्तर्जालं सामाजिक-सञ्चार-माध्यमं च नासीत्, तथापि विद्या, यन्त्र, सूचना, संनाद, विवेक, संयम, आत्मनियन्त्रणं च विषये बहूनि सुभाषितानि सन्ति, यानि अद्यत्वे प्रौद्योगिक्याः (Technology) सन्दर्भे अत्यन्तं प्रासङ्गिकानि भवन्ति। एतानि उद्धरणानि प्रौद्योगिक्याः सदुपयोगं, दुरुपयोगं, संतुलनं च सूचयन्ति।
१. विद्या ददाति विनयं
विद्या विनयं ददाति, विनयाद् याति पात्रताम्।
पात्रत्वाद् धनमाप्नोति, धनाद् धर्मं ततः सुखम्॥
(अर्थः – विद्या विनयं प्रदानं करोति, विनयेन पात्रता जायते, पात्रतया धनं प्राप्तुं शक्यते, धनेन धर्मः, ततः सुखं च।) एतत् स्मारयति यत् प्रौद्योगिकी (यन्त्र-ज्ञानं) विनयेन सह उपयोगिता चेत् सुखं ददाति, अन्यथा न।
२. आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः (ऋग्वेदः १.८९.१)
(अर्थः – अस्माकं सर्वतः श्रेष्ठाः विचाराः आगच्छन्तु।) एतत् सूचयति यत् सामाजिक-सञ्चार-माध्यमेन विश्वतः श्रेष्ठाः सूचनाः, विचाराः ग्रहीतव्याः, न तु निन्दनीयाः।
३. प्रमादो मृत्युः (संस्कृत-सुभाषितं)
(अर्थः – प्रमादः (असावधानी) मृत्युः एव।) प्रौद्योगिक्याः क्षेत्रे साइबर्-सुरक्षा, फेक्-न्यूज्, गोपनीयता-रक्षणे प्रमादः महान् खतरा भवति।
४. रक्षति रक्षितः (हितोपदेशात्)
(अर्थः – यः रक्षति स रक्षितः भवति।) स्वीयं डाटा, गोपनीयता, समयं रक्षित्वा एव प्रौद्योगिकी अस्मान् रक्षति।
५. विद्या शस्त्रस्य शास्त्रस्य द्वे विद्ये प्रतिपत्तये आद्या हास्याय वृद्धत्वे द्वितीयाद्रियते सदा॥
(अर्थः – शस्त्रविद्या च शास्त्रविद्या (ज्ञानं) द्वे विद्ये प्रतिष्ठायै। प्रथमा वृद्धत्वे हास्याय, द्वितीया सदा आदरं लभते।) यन्त्र-प्रौद्योगिकी (शस्त्र-तुल्या) क्षणिकं, परं सच्चं ज्ञानं (शास्त्रं) सदा महत्त्वपूर्णं। एतत् स्मारयति यत् गूगल्-निर्भरता न भवेत्, स्वबुद्धिः प्रधानं स्यात्।
६. उद्धरेदात्मनात्मानम् (भगवद्गीता ६.५)
(अर्थः – आत्मना आत्मानं उद्धरेत् – स्वयमेव स्वं उन्नतं कुर्यात्।) प्रौद्योगिकी सहायिका भवतु, न तु स्वावलम्बनं नाशयतु।
सदुपयोगस्य आवश्यकता
एतस्मात् स्पष्टं यत् सामाजिक-सञ्चार-माध्यमं स्वयं न शुभं न वा अशुभं, अपितु तस्य प्रयोगः एव निर्णायकः भवति। अस्माभिः एतस्य सदुपयोगः ग्रहणीयः, दुरुपयोगः च परिहर्तव्यः। नियन्त्रितं समयं (Screen Time Limit) निर्धारयित्वा, गोपनीयतायाः रक्षणं कृत्वा, सत्यसूचनानां प्रसारं कृत्वा, प्रत्यक्षं मानवीयं सम्बन्धं प्राथमिकतां दत्त्वा एतस्य उपयोगः कर्तव्यः। शिक्षणसंस्थासु, परिवारेषु च एतस्य प्रभावस्य जागरणं आवश्यकं वर्तते। युवजनैः स्वीयं समयं सृजनात्मककार्येषु, पुस्तकपठने, व्यायामे च निवेशयितुं प्रेरयितव्यम्।
उपसंहार
अन्ततः, सामाजिक-सञ्चार-माध्यमं आधुनिक युगस्य एकं शक्तिशालि औजारं वर्तते, येन विश्वं एकं ग्रामं जातं वर्तते। परन्तु एतस्य अन्धं अनुकरणं न कर्तव्यं। ज्ञानं, सन्तुलनं, विवेकं च संरक्ष्य एतस्य उपयोगेन वयं लाभान् ग्रहीतुं शक्नुमः, हानिभ्यः च रक्षितुं शक्नुमः। प्राचीन-संस्कृत-उद्धरणानि अस्मान् स्मारयन्ति यत् प्रौद्योगिकी सहायकं भवतु, न स्वामी। कालान्तरे यदि वयं एतस्मिन् अति-निर्भराः अभवाम, तर्हि स्वावलम्बनं, स्वबुद्धिः, मानवीयता च नश्येत्। अतः सदुपयोगेन सह सदैव सावधानता आवश्यकं वर्तते। एवं कृत्वा एव एतत् माध्यमं वरदानं भवितुं शक्नोति, न अभिशापं।
टिप्पणियाँ
एक टिप्पणी भेजें